11/08/2026
🏘️ W niepozornym zaułku między dzisiejszymi ulicami Kotlarską i Grodzką skrywa się historia średniowiecznej synagogi, kościoła Bożego Ciała, świątyni ewangelickiej i garnizonowej, zbrojowni, browaru, słodowni oraz lodowni mogącej pomieścić ponad 2 tysiące hektolitrów piwa. Jeszcze w pierwszej połowie XX w. nosił urzędową nazwę "Am Judentempel", czyli „Przy Żydowskiej Bożnicy”.
📸 Na koloryzowanej fotografii z lat 30. XX w. widoczna jest niemal cała zabudowa zaułka. Po lewej stronie wznosi się dawna słodownia przy ul. Kotlarskiej 16B. Po prawej na pierwszym planie stoi kamienica Kotlarska 14, w której ścianie odsłonięto i wyeksponowano fragment muru dawnej synagogi, późniejszego kościoła Bożego Ciała. Jeszcze w latach 30. XX w. na parterze budynku działała wytwórnia kiszonych ogórków i kapusty Wilhelma Tietze. Dalej ciągnie się związany z dawną bożnicą zespół oficyn oznaczony numerem 14A. Na wprost znajdowało się przejście przez podwórza do kamienic przy ul. Grodzkiej 7-11, gdzie działały restauracja i piwiarnia „Pilsner Bierhalle”.
✡️ Najstarsza historia tego miejsca związana jest ze średniowieczną społecznością żydowską. Świdniccy Żydzi utrzymywali kontakty finansowe z mieszczanami i lokalnymi książętami. Według przekazu, książę Bolko II 6 grudnia 1328 r. potwierdził ich prawa i zezwolił na budowę synagogi, ukończonej około 1330 r. Nowsze opracowania wskazują natomiast na wzniesienie drugiej gotyckiej synagogi na lata 1379-80. Była ona główną bóżnicą dla całego księstwa świdnickiego.
🏛️ Synagoga stała w głębi zabudowy pomiędzy Kotlarską i Grodzką, na terenie obecnie oznaczonym adresami Kotlarska 14 i 14A. W kamienicy nr 14 odsłonięto i wyeksponowano fragment ściany dawnej świątyni. Kronikarz opisywał jej sklepienie jako konstrukcję wspartą na kolumnach, z żebrami zbiegającymi się „jak gałęzie drzewa”. Alfred Grotte, śląski badacz dziejów mniejszości żydowskiej, przypuszczał, że wnętrze mogło mieć formę dwunawowej sali podobnej do średniowiecznych synagog w Wormacji i Pradze.
🔥 W 1453 r., po oskarżeniu Żydów o profanację hostii, zatruwanie studni i mordy rytualne, aresztowanych przesłuchiwano i torturowano w synagodze. 15 sierpnia spalono na stosie siedem kobiet i dziesięciu mężczyzn, pozostałych członków gminy wypędzono, ich majątki skonfiskowano, a zobowiązania zaciągnięte przez mieszczan u żydowskich wierzycieli unieważniono. W 1454 r. król czeski Władysław Pogrobowiec przekazał żydowskie nieruchomości miastu, a synagogę miejscowemu duchowieństwu.
⛪ Bóżnicę przystosowano do kultu katolickiego jako kościół Bożego Ciała i dobudowano do niej wieżę. Budowla przetrwała pożary z 1528 i 1716 r. W latach 1563-1628 służyła ewangelikom, w 1741 r. przekazano ją kalwinistom, a następnie wojsku jako kościół garnizonowy i zbrojownię. Uszkodzona podczas bombardowania Świdnicy w czasie wojny siedmioletniej (1756-1763) nie została już odbudowana. W 1810 r. sprzedano ją z przeznaczeniem do rozbiórki. Friedrich Bernhard Werner, śląski miedziorytnik i rysownik wedut, jeszcze ok. 1750 r. opisywał obiekt jako „Corpus-Christi-Kirche, vulgo Judensinagog” - kościół Bożego Ciała, zwany potocznie żydowską synagogą.
🍺 Pod koniec XVIII w. zaułek związał się z miejskim piwowarstwem. Od 1798 r. dzialał tu browar miejski, należący do wspólnoty browarnej (Braucommune), nazywany "Kupferschmied-Brauhaus". Do 1845 r. działał równolegle z drugim miejskim browarem przy Bramie Witoszowskiej (obecnie na tylach Klubu "Bolko"). Po przeniesieniu tam zasadniczej produkcji, browar w zaułku został zlikwidowany - pozostały tu jedynie słodownia i magazyny.
🧊 W 1859 r. miejski budowniczy Wolff opracował plan urządzenia pomieszczeń browarniczych „w zabudowaniach dawnej bożnicy”. Przy dzisiejszej Kotlarskiej 14 powstała wysoka na dwie kondygnacje lodownia, mieszcząca ponad 2 tys. hektolitrów gotowego piwa. Alfred Grotte przypuszczał, że podczas jej budowy wykorzystano starsze fundamenty lub fragmenty murów synagogi, istniejącej wcześniej w tym miejscu. Później lodownię zastąpiła kamienica mieszkalna.
🌾 Po przeciwnej stronie zaułka zachowała się dawna słodownia przy Kotlarskiej 16B. Wytwarzano w niej słód z jęczmienia dla mieszczan z prawem do warzenia piwa. Wprowadzenie wspólnej produkcji miało poprawić jakość surowca przygotowywanego wcześniej w niewielkich warsztatach. W księdze adresowej z 1905 r. właścicielem kompleksu była wspólnota browarna, a mieszkał tu starszy słodownik Martin Neumann. Wewnątrz budynku zachowały się pozostałości pieca suszarniczego i znajdującego się nad nim komina.
🏛️ W 2025 r., z inicjatywy dyrektora Muzeum Dawnego Kupiectwa dr. Dobiesława Karsta, miasto rozpoczęło starania o przejęcie słodowni. Na zakup obiektu świdniccy radni przeznaczyli 480 tys. zł, a w kwietniu 2026 r. kolejne 210 tys. zł zarezerwowano na inwentaryzację i opracowanie koncepcji przebudowy. Docelowo przy Kotlarskiej 16B ma powstać Muzeum Piwa – oddział Muzeum Dawnego Kupiectwa poświęcony historii świdnickiego browarnictwa.
🍻 Na wprost zaułka znajdowało się przejście prowadzące w stronę ul. Grodzkiej przez zabudowę zajmującą teren dzisiejszych numerów 7-11. Działała tam piwiarnia "Pilsner Bierhalle", której szyld widać na fotografii. Kamienica spłonęła w maju 1945 r. po zaprószeniu ognia przez żołnierzy Armii Czerwonej, a jej pozostałości rozebrano w latach 50 XX w.
