11/06/2026
Kwiecisty plac Żelaznej Bramy w Warszawie, na którym od 2010 roku stoi z pomnik Tadeusza Kościuszki. Zdjęcie zostało wykonane w pierwszej połowie maja 2026 roku.
❤
Fot. Anna Wysokińska
_______________________
Plac Żelaznej Bramy jest położony w dzielnicy Śródmieście w Warszawie, między ulicami: Marszałkowską, Graniczną, Ptasią i Przechodnią. Jego nazwa pochodzi od Żelaznej Bramy, która stanowiła zachodnie wejście do Ogrodu Saskiego.
Żelazna Brama stanowiła ważny element Osi Saskiej, będąc zachodnim wejściem do Ogrodu Saskiego. Znajdowała się w miejscu, w którym obecnie jest przedpole pomnika Tadeusza Kościuszki stojącego na placu Żelaznej Bramy przed obróconym pałacem Lubomirskich.
Żelazna Brama została zamówiona przez króla Augusta II w 1724 roku. Autorami projektu bramy (podobnie jak całego ogrodu) byli najprawdopodobniej Matthäus Daniel Pöppelmann, Carl Friedrich Pöppelmann (jego syn) lub Joachim Daniel Jauch. Wzniesiono ją w 1735 roku. Wchodząc przez nią do ogrodu zwiedzający stawali przed Wielkim Salonem (wzniesionym nad Osią Saską około 1725 roku). Brama została nazwana żelazną, mimo że z tego materiału wykonano jedynie jej ruchome skrzydła.
Była to krata o ornamencie geometrycznym w partii dolnej, na wysokości jednej trzeciej przechodząca w pręty – lance, zakończone trójkątnymi ostrzami. Umocowana była w kamiennej architektonicznej konstrukcji. Ozdobiona została przez rzeźbiarsko rozwiązane emblematy władzy monarszej. Po jednej stronie kartusze wypełniały herby Polski i Litwy, zwieńczone królewską koroną, a po drugiej herby dynastii Wettynów z elektorskim kapeluszem.
Skrzydła bramy wykonano z kutego żelaza. Każde ze skrzydeł miało około 1 m szerokości i 3,5 m wysokości. Szerokie na 2 m filary bramy miały wysokość ok. 5 m.
Plac, na który wychodzono po wyjściu z ogrodu przez Żelazną Bramę znajdował się już na terenie jurydyki Wielopole (będącej wcześniej własnością Jana Wielopolskiego). Był to plac targowy i nazywał się placem Targowicy Wielopolskiej. Wkrótce plac zaczęto nazywać placem Za Żelazną Bramą lub placem Żelaznej Bramy. Pod koniec XVIII wieku brama ta była więc również bramą między Warszawą (Ogród Saski) a jej przedmieściem (jurydyka Wielopole).
W 1936 roku dokonano przebicia jezdni ul. Marszałkowskiej do placu Żelaznej Bramy. W ramach tego projektu zdemontowano część ogrodzenia, w tym bramę, którą wyeksponowano jako pamiątkę historyczną.
Brama zaginęła w czasie II wojny światowej. W jej okolicy od listopada 1940 roku do listopada 1941 roku (południowo-zachodnim skrajem placu Żelaznej Bramy) biegła granica warszawskiego getta.
HISTORIA
W XVII wieku król Jan Kazimierz nadał nieruchomość, na której znajduje się plac, staroście warszawskiemu Janowi Wielopolskiemu. W 1693 roku na tym terenie utworzono jurydykę – prywatne miasteczko, nazwane Wielopolem. Cała miejscowość składała się tylko z czterech ulic, które od 1771 roku nosiły nazwy: Elektoralna, Ptasia, Żabia i Przechodnia. Plac, wytyczony w pobliżu drogi biegnącej ze Starej Warszawy do Grzybowa, był rynkiem targowym Wielopola. Pierwotnie to miejsce było nazywane placem Targowicy Wielopolskiej.
Około 1710 roku północną część jurydyki kupiła rodzina Radziwiłłów i wybudowała tam pałac (obecny pałac Lubomirskich). W 1730 roku zachodnią część Wielopola kupił August II w związku z budową Osi Saskiej. Po stworzeniu Ogrodu Saskiego, oddzielono go murem od Wielopola, a przejściem pomiędzy tymi terenami była wspomniana żelazna brama.
W XVIII wieku przy rynku zamieszkała duża grupa ludności żydowskiej.
Do Wielopola nadal należał duży plac targowy (obecnie skrzyżowanie ul. Elektoralnej i al. Jana Pawła II), gdzie towary można było kupić znacznie taniej niż w Warszawie, więc zawsze panował tu spory ruch. Plac się nie zmieniał do XIX wieku, kiedy to od strony Ogrodu Saskiego wybudowano nowe, metalowe ogrodzenie z nową bramą (poprzednia została rozebrana w 1818). W 1841 roku wybudowano halę targową Gościnny Dwór zaprojektowaną przez Jakuba Gaya.
Od drugiej połowy XIX wieku plac był największym targowiskiem Warszawy. Oprócz dwóch hal targowych (Gościnnego Dworu i Wielopola) większość placu wypełniały stragany, a w parterach otaczających go domów funkcjonowały liczne sklepy, pracownie i warsztaty. Jak wspominał Benedykt Hertz, największy targ odbywał się w piątki (najprawdopodobniej dlatego, że znaczna część straganów należała do Żydów, którzy nie pracowali w soboty ze względu na szabat).
Około 1881 roku przez plac poprowadzono tory tramwaju konnego, który w roku 1908 zastąpiono tramwajem elektrycznym. W latach 1899–1902 po zachodniej stronie placu wybudowano Hale Mirowskie.
W 1935 roku do placu przebito ulicę Marszałkowską. Przed 1939 rokiem plac był jednym z najruchliwszych i najważniejszych w mieście wielokierunkowych węzłów komunikacyjnych, gdzie zbiegało się kilka wąskich ulic łączących Wolę, Muranów, Śródmieście i Stare Miasto.
Podczas obrony miasta we wrześniu 1939 roku spłonął Gościnny Dwór.
Od listopada 1940 do listopada 1941 roku południowo-zachodnim skrajem placu biegła granica warszawskiego getta. Miejsce w dalszym ciągu pełniło funkcje targowiska, jednak w mniejszej skali z uwagi na zamknięcie w getcie ludności żydowskiej.
W czasie powstania warszawskiego, 6 sierpnia 1944 roku oddziały niemieckie dowodzone przez Oskara Dirlewangera po ciężkich walkach przebiły się ulicami Chłodną i Elektoralną do placu Żelaznej Bramy, a następnie przez Ogród Saski do pałacu Brühla – otoczonej przez powstańców siedziby gubernatora dystryktu warszawskiego Ludwiga Fischera. Podczas ewakuacji niemieckiej administracji 9 sierpnia na placu Żelaznej Bramy zastrzelono zastępcę gubernatora Herberta Hummela.
W 1944 roku zburzono lub spalono wszystkie budynki znajdujące się na placu.
Po 1945 roku zlikwidowano biegnącą przez plac Żelaznej Bramy linię tramwajową. W roku 1965 wokół placu rozpoczęto budowę 16-kondygnacyjnych bloków osiedla Za Żelazną Bramą. W sąsiedztwie placu powstały trzy bloki, a między nimi wielki plac parkingowy. Równolegle do Osi Saskiej i Hal Mirowskich wytyczono w kierunku ul. Marchlewskiego (obecnej al. Jana Pawła II) pas parkowy z bulwarem. Zmianie uległa siatka ulic. Plac stał się pustą przestrzenią otoczoną trawnikami i parkingami, bez zabudowy tworzącej pierzeje. Zmienił również swój kształt po obróceniu w 1970 roku pałacu Lubomirskich, w celu zamknięcia perspektywy głównej alei Ogrodu Saskiego i zasłonięcia elewacji hali Gwardii. Obrócony pałac zajął zachodnią część dawnej przestrzeni placu.
W lipcu 1985 roku przed pałacem Lubomirskich na osi Ogrodu Saskiego odsłonięto monumentalny pomnik Poległym w Służbie i Obronie Polski Ludowej, nazywany potocznie „pomnikiem utrwalaczy” lub „ubeliskiem”. Pomnik został zdemontowany w 1991 roku. W roku 2010 w jego miejscu został ustawiony pomnik Tadeusza Kościuszki, będący kopią monumentu w Waszyngtonie. W 2008 roku w południowej części placu, w pobliżu al. Piotra Drzewieckiego, odsłonięto jeden z pomników granic getta.
Źródło informacji: Wikipedia.
